|16.11.2009| ԱՐԴԱՐԱԴԱՏՈՒԹՅԱՆ ՄԱՏՉԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ԱՐԴԻԱԿԱՆ ՀԱՐՑԱԴՐՈՒՄՆԵՐԸ

Ներկա դարաշրջանում, երբ անժխտելի հրամայական է դարձել մարդու իրավունքների պաշտպանության ժողովրդավարական և քաղաքակիրթ եղանակների ներդրման անհրաժեշտությունը, արդարադատության մատչելիության սկզբունքը ձեռք է բերել աննախադեպ մեծ կարևորություն: Այն, առանց վարանելու կարելի է ասել, որ դարձել է դատավարական սկզբունքների առանցքը: Այս սկզբունքի առնչությամբ քննարկումներն ընթանում են ամենատարբեր ատյաններում և շրջանակներում, ինչին դեռ կանդրադառնանք ստորև: Ի դեպ, արդարադատության մատչելիության ինստիտուտը չափազանց տարողունակ է, ուստի փոձելու եմ անդրադառնալ առավել վիճահարույց ու արդիական հարցադրումներին: Արդարադատության մատչելիության հիմնարար սկզբունքի երաշխավորվածությունը` արդար դատավարության ապահովման միջազգային հանրաճանաչ նորմերի համակողմանի կիրառման անհրաժեշտության նկատառումով արդի պայմաններում գործնականում ուղեկցվում է այնպիսի սոցիալ-հոգեբանական գործոններով, որոնք դեռևս, մեր կարծիքով, բավարար խորությամբ և ասպեկտներով չեն հետազոտվել: Նկատի ունենք այն, որ հիշյալ հարցադրումները քննարկման առարկա դարձնելիս նախապատվությունը անհարկի տրվում է ստանդարտ մոտեցումներին, որոնք միգուցե որոշ առումով ձեռք են բերել դասական նշանակություն, սակայն ներկա զարգացումների համատեքստում ի զորու չեն համալիր ու համարժեք կերպով արտացոլելու նշված ոլորտում առկա հիմնախնդիրները և կանխորոշելու դրանց լուծման առավել նախընտրելի ուղիները: Մինչ բուն խնդրին անդրադառնալը, նպատակահարմար եմ գտնում հակիրճ լուսաբանել այն զարգացումները, որոնցով պայմանավորված է վերոհիշյալ երևույթը, քանզի դա խիստ անհրաժեշտ է ստորև ներկայացվող եզրահանգումների ուղղվածությունը համարժեք պատկերացնելու համար: Կարծում եմ, որ ներկայումս ոչ միայն հիշյալ, այլև` տարաբնույթ այլ բարդ հարցադրումների գիտական հետազոտության բնագավառում հստակ ու համակարգված եզրահանգումների բացակայությունը մասամբ պայմանավորված է մեթոդաբանության խնդիրներով: Չբացառելով իրավագիտության սերտ կապը գիտության հարակից այնպիսի ճյուղերի հետ, ինչպիսիք են սոցիոլոգիան, հոգեբանությունը, բարոյագիտության և քաղաքական տեսության հետ, միաժամանակ խիստ անհրաժեշտ եմ համարում մեթոդաբանության տարբերակվածության պահպանումը. տարաբնույթ հարցադրումները չեն կարող միատեսակ մեթոդաբանությամբ ուսումնասիրության առարկա դառնալ, քանի որ սինկրետիզմը գրեթե առանց բացառության մշտապես հանգեցրել է հետազոտությունների մակերեսայնությանը: Առավել մտահոգող է այն, որ վերջին շրջանում նկատվում է կենցաղավարության մեթոդաբանությամբ իրավագիտության բարդ հարցադրումներին լուծումներ առաջադրելու միտում: Արդյունքը լինում է այն, որ յուրաքանչյուր քաղաքական գործիչ, դեռ չանդրադառնանք ցանկացած այլ անձի, համոզված է, որ ինքը համընդհանուր մտածելակերպի չափանիշներով կարող է, օրինակ իրավաստեղծ ոլորտում վերջին ճշմարտություններ հրամցնել հանրությանը: Հանրության մեջ, ցավոք գերիշխում է այն թյուր կարծիքը, ըստ որի իրավական խնդիրները կարող են լուծվել համընդհանուր մեթոդաբանությամբ, իսկ իրավաբանների խնդիրը սոսկ իրավական տեխնիկայի կանոնների ապահովումն է: Ստեղծված իրավիճակում իրավագետների մի որոշ մասը, իմ խորին համոզմամբ նախընտրել է հարմարվողականության գործելաոճը, համոզված լինելով, որ ձևավորված կարծրատիպերը վերանայել գրեթե հնարավոր չէ: Մինչդեռ, նման դիրքորոշումը կարող է պայմանավորված լինել կամ մասնագիտական անհամարժեք պատրաստվածությամբ, կամ` քաղաքական ու գերատեսչական կոնյուկտուրայով: Մենք չեն կարող հանրությանն առաջադրել հիրավի առաջադիմական, համընդհանուրի շահերի հաշվառմամբ ու արդյունավետ լուծումներ, քանի դեռ չեն գիտակցել առնվազն նեղ գերատեսչական շահերից ձերբազատվելու խիստ անհրաժեշտությունը: Փորձենք մի այսպիսի պարզ և, միաժամանակ հստակ հարցի պատասխանել. դատաիրավական բարեփոխումների ողջ ընթացքում հանդիպե±լ ենք այս կամ համակարգում որևէ պաշտոն զբաղեցնող իրավաբանի, որը հանդես գար իր պաշտոնեական լիազորությունների կամ տվյալ համակարգի իրավասությունը սահմանափակելու, այն ժողովրդավարության չափանիշներին համապատասխանեցնելու նախաձեռնությամբ: Համոզված եմ, որ պատասխանը գոհացուցիչ չի լինի, սակայն որքա±ն ենք հանդիպել ճիշտ հակառակ պատկերի, երբ, ընդունենք դատավորը հետևողականորեն հիմնավորում է քննիչի կամ դատախազի լիազորություններն արմատապես սահմանափակելու, դատավորի կողմից նրանց նկատմամբ վերահսկողության, անգամ սանկցիաներ կիրառելու անհրաժեշտությունը: Երբեմն արտաքուստ այն տպավորությունն է ստեղծվում, որ գերատեսչական շահերի իրավաչափ բաշխման դեպքում հիշյալ խնդիրն ինքնըստինքյան կլուծվի, սակայն գործնականում իրավիճակը փոքր ինչ այլ է: Այսպես, օրինակ դատական համակարգի նկատմամբ անհարկի իշխանություն ունեցող արդարադատության նախարարը, կարծես ենթագիտակցաբար փորձում է պաշտպանել բացառապես դատական համակարգի շահերը. ընդ որում, բացառապես այն շահերը, որոնք որևէ կերպ չեն խաչաձևում իր կողմից իրականացվող իշխանության սահմանափակման անհրաժեշտության հետ: Ինչևէ, օրինակները բազմաթիվ են, որոնք բոլորն էլ պարտադրում են մեզ լինել առավել անաչառ, պրոֆեսիոնալ և լինել առավել նախաձեռնող, զերծ մնալ բացառապես իրավասու միջազգային կառույցների թելադրանքով պարտադրված գործելու հրապուրանքից: Սույն հետազոտությունում նպատակահարմար ենք գտել քննարկման առարկա դարձնել հատկապես նշված հիմնախնդրի իրավագիտության տեսանկյունից սոցիալ-հոգեբանական չափանիշները, որով ցանկանում ենք տեսանելի դարձնելու այն իրողությունը, որ երբեք սոսկ իրավական լուծումներով հնարավոր չէ առաջադրել այնպիսի լուծումներ, որոնք գործնականում կունենան անհրաժեշտ արդյունավետություն: Միաժամանակ, նպատակահարմար ենք գտնում բացահայտելու դատաիրավական բարեփոխումների գործընթացներին զուգահեռ սոցիալ-հոգեբանական զարգացումներին էվոլյուցիան: Վերջին հաշվով, մասնագիտական հոգեբանությունը և դրա դրսևորումները ստատիկ կատեգորիա չեն, դրանք փոխկապակցված են հասարակությունում ընթացող զարգացումներով` ընդհանրապես, դատաիրավական բարեփոխումներով` մասնավորապես: Տվյալ դեպքում այս կամ այն չափով իրեն զգացնել է տալիս ինչպես հարմարվողականության բարդույթը, այնպես էլ յուրաքանչյուր իրավիճակում յուրովի ելքեր փնտրելու և ինքնատիպ երևալու միտումը: Որպես կանոն, արդարադատության մատչելիության ինստիտուտը փոխկապակցվում է դատարան դիմելու իրավունքի հետ: Ընդ որում, նկատի են ունեցվում բոլոր ատյանի դատարանները: Այդ իսկ նկատառումով ներկայումս էական նշանակություն է ձեռք բերել միջանկյալ և գործն ըստ էության լուծող դատական ակտերի բողոքարկման հարցադրումը: Միաժամանակ, գերիշխում է այն դիրքորոշումը, ըստ որի դատական ակտերի վերաքննության կամ վճռաբեկության կարգով բողոքարկելու իրավունքը պետք է հավասարակշռի նույն դատական ակտերի որոշակիության սկզբունքին, քանզի ենթադրվում է, որ բողոքարկման սահմանների անհարկի ընդլայնումը կարող է խաթարել հիշյալ սկզբունքի իրավակիրառական նշանակությունն ու նսեմացնել արժեքը: Հաշվի առնելով ամբողջ աշխարհում ներկայումս նկատվող խախտված իրավունքները դատական եղանակով պաշտպանելու միտումով պայմանավորված գործերի կտրուկ աճը և դրա հետևանքով դատաքննության աննախադեպ մեծ ժամկետների փաստը, խիստ արդիական է դարձել նաև, այսպես կոչված, արագացված ընթացակարգերի ներդրման անհրաժեշտությունը: Ավելին, այս խնդիրները ներկայումս մեծ արդիականություն են ձեռք բերել նաև Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի գործունեությունում: Նկատի ունենաք, որ ներկայումս այդ դատարանում մուտք եղած դիմումների քանակը հասել է 110 հազարի: Թերևս, հենց այդ հիմնախնդրի լուծման առնչությամբ է մեծ հնչեղություն ձեռք բերել թիվ 14-րդ արձանագրությունն ու Եվրախորհրդի Նախարարների կոմիտեի կողմից ընդունված 5 հանձնարարականները: Կարծում եմ, որ արդարադատության մատչելիության խնդրին հարկ է, նախ ընդգծված համալիր մոտեցում ապահովել: Չպետք է խախտված իրավունքների բացառապես դատական պաշտպանության իրավունքը դարձնել գերխնդիր, իսկ մեծաքանակ հայցերի ու դիմումների լուծման առավել արդյունավետ ուղին արագացված դատաքննությունը դարձնելը: Բնականաբար, պետք է յուրաքանչյուր ոք օժտված լինի իր խախտված իրավունքները դատական կարգով պաշտպանելու իրավական հնարավորությամբ (մեր երկրում, հանձինս Սահմանադրության 18-րդ և 19-րդ հոդվածների, դա անգամ ամրագրված է, որպես սահմանադրական իրավունք), սակայն առավել առանցքային նշանակություն ունի մարդու իրավունքների երաշխավորվածությունը, այդ առնչությամբ դատական ակտերի կատարման այնպիսի սկզբունքներ սահմանելը, որոնք ոչ միայն միտված կլինեն կոնկրետ գործերով կայացված դատական ակտերի անվերապահ կատարմանը, այլև նմանաբնույթ այլ իրավիճակներում իրավունքների խախտման դեպքերի կանխմանը: Ս.թ. հոկտեմբերի 6-ին իմ և Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախագահ պարոն Ժան-Պոլ Կոստայի միջև կայացած պաշտոնական հանդիպման ընթացքում վերջինս, մտահոգություն հայտնելով մուտք եղած դիմումների աննախադեպ մեծ քանակի առնչությամբ, նկատեց, որ այդ առթիվ, որպես առավել ընդունելի տարբերակներ, քննարկվում են արագացված դատաքննության, ինչպես նաև միայն մեկ դատավորի կազմով ատյաններ կազմելու վերաբերյալ առաջարկությունները: Սկզբունքորեն չառարկելով այդ մոտեցումների դեմ, ներկայացրել եմ հետևյալ նկատառումները` - Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը կամա, թե ակամա, ընկալվում է, որպես քաղաքականացված դատական ատյան: Բազմիցս մի շարք պետություններ հրապարակավ իրենց դժգոհությունն են հայտնել այն առնչությամբ, որ միատեսակ իրավիճակներում հիշյալ դատական ատյանը ցուցաբերում է անհարկի տարբերակված մոտեցում: Վերջին հաշվով, առանձին պետությունների միջև հակամարտությունը պատմական զարգացումների ներկա փուլում հասել է այնպիսի աստիճանի, որ, օրինակ անհանդուրժելի սխալ կլինի հուսալ, որ, ասենք Ադրբեջանից ընտրված դատավորը միանշանակ անաչառ կլինի Հայաստանի Հանրապետության հետ կապված այնպիսի գործով, երբ վիճարկվում է փախստականի խախտված իրավունքի հարց: Նման պայմաններում միանձնյա դատական ատյանների գործունեությունը կարող է խիստ խոցելի լինել և էլ ավելի նվազեցնել միջազգային դատարնի հեղինակությունը, - արագացված դատաքննության ինստիտուտը բնավ չի նվազեցնի դիմումների հոսքը, հակառակը այն կարող է նպաստել այդ հոսքի աճին: Հարկ է նկատի ունենալ, որ տևական դատաքննության հանգամանքը հոգեբանորեն հրապուրիչ չի դարձնում միջազգային դատական ատյան դիմելը, իսկ պարզեցված դատաքննությունը դիմումների աճի մի նոր հզոր ազդակ կլինի, - առավել նպատակահարմար է վերը նշված նորամուծություններին, հատկապես արագացված դատաքննությանը զուգահեռ կիրառության մեջ դնել այնպիսի ընթացակարգեր, որոնք կբացառեն ակնհայտ միատեսակ գործերով լրիվ ծավալով դատաքննություն նախաձեռնելը: Մասնավորապես, անհասկանալի է, թե ինչու միատեսակ գործերով միջազգային դատարանի կողմից կայացված դատական ակտը չի կարող հիմք հանդիսանալ մյուս գործերի համար և անհարկի դատավարությունների առարկա չդառնալ: Ընդ որում, այս հարցում անհրաժեշտ է ոչ վերանայել միջազգային դատարանում կիրառվող դատավարության կանոնները, այլև` ազգային օրենսդրությունը: Այս առնչությամբ, նկատեմ, որ արդեն իսկ արդարադատության նախարարության նախաձեռնությամբ մշակված քրեական դատավարության օրենսգրքի նախագծում, ինչպես նաև քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին օրենքի նախագծում ներառվել են դրույթներ, որոնք Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի դատական ակտերը կարող են նոր հանգամանք հանդիսանալ այն գործերով, որոնց հանգամանքները միատեսակ են: Ուշադրություն դարձնենք այն հանգամանքի վրա, որ խոսքը բնավ նախադեպային դատական ակտերի մասին չէ, երբ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը մեկնաբանում է Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին Կոնվենցիայի հիմնադրույթները և առաջադրում նոր դրույթներ: Պարզապես հիմնավորված ենք համարում միատեսակ հանգամանքներին վերաբերող դատական ակտը, որպես նոր հանգամանք համարելը: Այսպես, ընդունենք Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ Հայաստանի Հանրապետության օրենսգրքի բոլոր այն հոդվածները, որոնք առնչվում են վարչական կալանքին, Մարդու իրավունքների եվրապական դատարանի կողմից ճանաչվում են Կոնվենցիային հակասող և այդ հիմքով կայացված որոշումը ճանաչվում է, որպես Կոնվեցիայի 5-րդ հոդվածով ամրագրված իրավունքները խախտող դատական ակտ: Հարց է ծագում, ի±նչ իմաստ ունի Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կողմից ընդունված մի քանի տասնյակի հասնող որոշումներով նույնությամբ կրկնել այդ դրույթը: Նման մոտեցումը ոչ միայն ընդունելի չէ ծանրաբեռնվածությունը հաղթահարելու, այլև` արդարադատության մատչելիության սկզբունքի կտրվածքով մարդու իրավունքների արդյունավետ պաշտպանության տեսանկյունից: Փորձենք վերլուծել ներպետական օրենսդրությունը վերը նշված հարցադրման տեսանկյունից: Այսպես, Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքի 4264 հոդվածի 1-ին մասի 1-ին և 2-րդ կետերի համաձայն, ինչպես Սահմանադրական դատարանի կողմից օրենքը հակասահմանադրական ճանաչելու վերաբերյալ որոշումը, այնպես էլ` Հայաստանի Հանրապետության դատարանի կողմից Հայաստանի Հանրապետության համապատասխան միջազգային պայմանագրով սահմանված` մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների խախտում թույլ տալու վերաբերյալ Հայաստանի Հանրապետության մասնակցությամբ գործող միջազգային դատարանի որոշումը, որպես նոր հանգամանք, հիմք է բացառապես տվյալ քրեական գործով կայացված դատական ակտը վերանայելու համար: Ի դեպ, այս առնչությամբ Սահմանադրական դատարանն իր 2009թ. հոկտեմբերի 13-ի թիվ ՍԴՈ-833 որոշմամբ հակասահմանադրական է ճանաչել միայն 4264 հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետը, այսիքն` միայն Սահմանադրական դատարանի որոշմանը վերաբերող օրենսդրական դրույթը: Տվյալ դեպքում նպատակ չունեմ խոցելի համարելու Սահմանադրական դատարանի որոշումը, սակայն համոզված եմ, որ մասամբ հակասահմանադրական է նաև նույն հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ կետը, քանի որ, եթե օրենքը ճանաչվում է միջազգային պայմանագրին հակասող, ապա դա հիմք է արձանագրելու, որ դատավորը թույլ է տվել այդ միջազգային պայմանագրով սահմանված` մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների խախտում: Նկատի ունենք այն, որ Սահմանադրության 6-րդ հոդվածի համաձայն օրենքի և վավերացված միջազգային պայմանագրի միջև հակասության դեպքում, կիրառվում են միջազգային պայմանագրի նորմերը: Հետևաբար, բոլոր այն դեպքերում, երբ դատարանը կիրառում է ոչ թե միջազգային պայմանագիրը, այլ դրան հակասող օրենքը, խախտում է այդ միջազգային պայմանագրով սահմանված իրավունքներն ու հիմնարար ազատությունները: Նշված 2-րդ կետը, այսպիսով Սահմանադրությանը համապատասխանում է միայն այն մասով, որ միջազգային դատարանի դատական ակտը կարող է վերաբերել ոչ թե օրենքի իրավաչափությանը, այլ իրավաչափ դատավարական կամ նյութական օրենքի ոչ ճիշտ կիրառմանը: Համեմատական վերլուծությունը ևս վկայում է այն մասին, որ արդարադատության մատչելիության նկատառումով ներպետական օրենսդրությունը ևս հակված է վերը նշված մոտեցումներին նախապատվություն տալուն: Նկատի ունենք այն, որ այս դեպքում դարձյալ նախապատվությունը տրվում է դատական կազմի կոլեգիալության սկզբունքից հնարավորինս միանձնյա կազմին անցում կատարելու, դատավորների թվաքանակը ավելացնելու, արագացված ընթացակարգեր ներդնելու եղանակներին: Ընդ որում, հաճախ այդ նորամուծությունները հիմնավորելիս հղում է կատարվում նաև Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի ներկայացուցիչների վրա, իսկ թե ինչ նկատառումներով են վերջիններս իրենց անվերապահ համաձայնությունը տալիս, արդեն այդ հարցին անդրադարձել ենք: Դատական քաշքշուկների երևույթը որևէ կերպ չի կարող արդարացվել, սակայն ցանկացած նորամուծություն, որն ուղղված կլինի այդ քաշքշուկների դեմ, կարող է ընդունելի լինել միայն այն դեպքում, երբ դրանք իրենց հերթին չեն հանգեցնում դատավարական այլ կարևոր սկզբունքների անտեսմանը: Մասնավորապես, հատկապես այնպիսի առանձնապես ծանր հանցագործությունների գործերի քննությունը, որոնցով կարող է նշանակվել ցմահ ազատազրկում, մեկ դատավորի կողմից քննելը հղի է բազմաթիվ մտահոգիչ երևույթներով: Սակայն անդրադառնանք առավել էական նշանակություն ունեցող խնդիրների: Դրանցից է, թերևս, այնպիսի հայցադիմունների քննարկման հարցը, որոնք ներառում են միմյանց հետ սերտորեն փոխկապակցված, սակայն տարբեր դատական ատյաններին ընդդդատյա հարցեր: Ցավոք, դատաիրավական բարեփոխումների առաջին փուլն ավարտվեց այն մոտեցումների ամրագրմամբ, ըստ որոնց ընդունելի չհամարվեց այդպիսի հայցադիմունների քննարկումը միևնույն դատական ատյանի կողմից. պատճառաբանությունն այն էր, որ իրավաչափ չէ, երբ քաղաքացիական հայցը քննարկվում է վարչական դատավարության կանոններով, կամ վարչական ակտը վիճարկելու վերաբերյալ դիմումը քննարկվում է քաղաքացիական դատավարության կանոններով: Ամբողջ խնդիրն այն է, որ որևէ մեկը չէր էլ վիճարկում նշված մոտեցումը, իսկ քաղաքացիական հայցի քննարկումը վարչական դատարանի կողմից բնավ չի ենթադրում, որ այն պետք է իրականացվեր բացառապես վարչական դատավարության կանոններով: Պարզապես հարկ էր սահմանել մի այնպիսի հիմնադրույթ, որը հնարավորություն կտար գնահատելու հիմնական պահանջը և ըստ դրա էլ կանխորոշելու գործը քննող դատարանը, ասինքն, եթե քաղաքացիական հայցով ուղեկցվող հիմնական պահանջն ընդդատյա լինի վարչական դատարանին, ապա հայցադիմումն ամբողջ ծավալով կարող էր քննել վարչական դատարանը: Ընդ որում, հայցադիմումի` վարչական դատարանին ընդդատյա մասը կարող էր քննվել վարչական դատավարության կանոններով, իսկ ընդհանուր իրավասության դատարանին ընդդատյա մասը` քաղաքացիական դատավարության կանոններով: Վերջին հաշվով, որևէ սկզբունքային հարց չենք լուծում, երբ այս կամ այն դատարանին մասամբ վերապահում ենք դատավարության այլ կանոններով ղեկավարվելու լիազորություն: Ավելին, գործող օրենսդրությանն արդեն իսկ բնորոշ է այդպիսի մոտեցումը: Մասնավորապես, Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքի 154-րդ հոդվածի 2-րդ մասը սահմանում է հետևյալ նորմը. ՙՔաղաքացիական դատավարական օրենսդրության նորմերի կիրառումը թույլատրվում է, եթե դրանք չեն հակասում քրեական դատավարության օրենսգրքին, և քաղաքացիական հայցով վարույթի համար անհրաժեշտ են կանոններ, որոնք նախատեսված չեն սույն օրենսգրքով՚: Հաջորդ կարևոր հարցադրումը վերաբերում է դատական ակտերի դեմ բերված բողոքների քննարկման ընթացակարգերին: Ինչպես արդեն նշվեց, առայսօր նախապատվելի են համարվել, այսպես կոչված, դասական մոտեցումները, ըստ որոնց հարկ է հնարավորինս մեծաքանակ բողոքներ ընդունել քննարկման: Այդ իսկ նկատառումով վերանայվում են բողոքները քննարկման ընդունելու հիմքերը, պարզեցվում են ընդունելության հարցը քննարկելու ընթացակարգերը, ավելացվում է վճռաբեկ դատավորների քանակը և այլն: Կարծում եմ, որ հայեցակարգային առումով հարկ է էապես վերանայել բողոքների քննարկման ընթացակարգերի վերաբերյալ ներկայումս տարածված մոտեցումները: Փորձենք պատասխանել հետևյալ հարցերին. ի վերջո ի±նչ սկզբունքով են ավելացվում քննարկման ենթակա բողոքների քանակը, նպաստու±մ են, արդյոք, այդ մոտեցումները դատական սխալների կրճատմանը, հնարավո±ր է, արդյոք, գործող ընթացակարգերով երաշխավորել քննարկման չընդունված բողոքներում արձանագրված իրավախախտումների հետևանքով պատճառված վնասի հատուցումը: Եթե հակիրճ պատասխանենք հիշյալ հարցադրումներին, ապա պարզ կդառնա, որ հիշյալ մոտեցումները բավարար չափով չեն կանխում նույնիսկ միատեսակ անօրինական դատական ակտեր կայացնելու երևույթը և, բացի այդ, անվերապահորեն անտեսվում են քննարկման չընդունված բողոքներում արձանագրչված իրավախախտումներն ու դրանց հետևանքով պատճառված վնասի հատուցման, խախտված իրավունքների վերականգնման անհրաժեշտությունը: Ո±րն է լուծումը: Այս հիմնարար հարցին պատասխանելիս, կարծում ենք, հարկ է ուշադրություն դարձնել Սահմանադրության 92-րդ հոդվածով ամրագրված այն իրավական հիմնադրույթի վրա, որի համաձայն, վճռաբեկ դատարանը կոչված է ապահովելու օրենքի միատեսակ կիրառությունը: Պնդել, թե վճռաբեկ բողոքների մասնակի քննարկմամբ, անգամ, եթե դրանց առնչությամբ կայացվում են բացարձակապես միատեսակ որոշումներ, ապահովվում է սահմանադրական նշված հիմնադրույթը, կարծում եմ, սխալ կլինի: Հետևաբար, յուրաքանչյուր բողոք, անկախ այն հանգամանքից այն ընդունվում է քննարկման, թե` ոչ, պետք է առաջացնի կոնկրետ իրավական հետևանքներ: Տվյալ իրավիճակում մեր դիրքորոշումը հետևյալն է: Վճռաբեկ դատարանի կողմից բողոքները քննության ընդունելու միակ հիմքը պետք է համարվի դատական սխալը, որն արտացոլվում է նյութական կամ դատավարական օրենքի խախտմամբ: Որևէ նշանակություն չպետք է տրվի այն հանգամանքին, թե ինչպիսի հետևանքներ է առաջացրել կամ կարող էր առաջացնել այդ իրավախախտումը: Մուտք եղած վճռաբեկ բողոքները հարկ կլինի խմբավորել: Մասնավորապես առաջին խմբում պետք է առանձնացնել այն բողոքները, որոնք ներառում են միանգամայն նոր բնույթի վեճեր, կամ նախկինում հայտնի վեճերի առնչությամբ` նոր փաստական հանգամանքներ, այսինքն` դրանք միևնույն բնույթի առարկայի առնչությամբ միատեսակ վեճն ուղեկցվում են նոր հիմքերով և, միաժամանակ, եզակի են: Երկրորդ խմբում կենտրոնացվում են այն վճռաբեկ բողոքները, որոնք, ըստ էության, նույնական են նախկինում արդեն իսկ քննված և լուծում ստացած վճռաբեկ բողոքների հետ: Վերջապես, երրորդ խմբում առանձնացվում են այն բողոքները, որոնք, ըստ էության, միատեսակ են, դրանցում առկա տարբերությունները նշանակություն չունեն իրավական լուծումների տեսանկյունից: Վերջին խմբին, օրինակ, կարող են դասվել այն վեճերը, երբ միատեսակ հրամանով աշխատանքից ազատված անձինք վիճարկում են այդ ակտերը: Առաջին խմբին դասվող վճռաբեկ բողոքները հարկ կլինի ընդունել քննության, իսկ դրանց արդյունքում ընդունված դատական ակտերը նախադեպային նշանակություն կունենան և հնարավորություն կտան ապահովելու օրենքների միատեսակ կիրառման բնականոն գործընթացը: Երկրորդ խմբի բողոքները քննության չեն ընդունվում, սակայն կայացվում է ընդհանուր որոշում, որում հղում է արվում նախկինում ընդունված այն որոշման վրա, որը վերջիններիս համար ունի նախադեպային նշանակություն: Բնականաբար, երկրորդ խմբում ներառվում են նաև մի քանի ենթախմբեր, որոնց դասակարգման համար հիմք է ծառայում դրանց նույնականությունը: Երրորդ խմբում ներառված բողոքներից ընտրվում է միայն մեկը, որի առնչությամբ կայացված դատական ակտը նախադեպային նշանակություն է ունենում այդ խմբում ներառված մյուս բողոքների համար: Այս դեպքում ևս խմբերը, ըստ նույնականության հատկանիշի, կարող են բաժանված լինել առանձին ենթախմբերի: Վերը նշված համակարգը, իմ կարծիքով, օժտված է հետևյալ առավելություններով` - վճռաբեկ դատարանը զգալիորեն նվազեցնում է իր ծանրաբեռնվածությունը, քանի որ քննարկման են ընդունվում բացառապես այն բողոքները, որոնց առնչությամբ ընդունված որոշումները կարող են ունենալ նախադեպային նշանակություն, դրանով իսկ ապահովելով Սահմանադրության 92-րդ հոդվածով ամրագրված վերոհիշյալ հիմնադրույթի պահանջը, - ըստ էության լուծում է տրվում ոչ միայն քննության ընդունված բողոքներին, այլև այն բողոքներին, որոնք չեն ընդունվում քննության, ինչը էական նշանակություն ունի արդարադատության մատչելիության սկզբունքի շրջանակներում գործելու տեսանկյունից, - էապես նվազում են կոռուպցիոն ռիսկերը, քանի որ միայն մեկ կամ մի քանի գործով ապօրինի դատական ակտ կայացնելու ձգտումը շատ ավելի դժվար է կանխել, քան` երբ դա տեղի է ունենում միաժամանակ մի քանի հարյուրի հասնող գործով: Բացի այդ, օրենքի միասնական կիրառումը դրական իմաստով սահմանափակում է նաև վճռաբեկ դատարանի հայեցողության շրջանակները, - համեմատաբար սակավաթիվ գործեր քննության ընդունելը անխուսափելիորեն հանգեցնում է յուրաքանչյուր գործին առավել մեծ ժամանակ և մարդկային ինտելեկտուալ ռեսուրսներ հատկացնելուն, ինչը, բնականաբար, հնարավոր չէ ապահովել բողոքների մեծաքանակության պայմաններում: Իսկ, եթե դրան հավելենք, որ ներկայումս նկատվում է բողոքների աճ, ապա զուտ ՙկոնվեյերային՚ սկզբունքով գործելու վտանգը դառնում է իրատեսական և անխուսափելի: Ի±նչ բացասական հետևանքներ կարող է ունենալ այս համակարգը: Մենք արդեն խոսեցինք մուտք եղած բողոքները հանգամանորեն ուսումնասիրելու և դասակարգելու անհրաժեշտության մասին: Ինչ խոսք, սա մեծածավալ աշխատանք է, ինչը բազմաթիվ երկրներում, այդ թվում` Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում, կատարում են դատական համակարգի աշխատակազմի համապատասխան աշխատակիցները: Այսպես, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի աշխատակազմում ներգրավված է 650 մասնագետ, ինչը իր թվաքանակով գերազանցում է դատավորների թիվը 13 անգամ: Ի դեպ, մեր երկրում իրականացված դատաիրավական բարեփոխումների արդյունքում ևս կտրուկ ավելացվել է դատարանների աշխատակազմերի թվաքանակը: Միայն վճռաբեկ դատարանին սպասարկող` դատական դեպարտամենտի համապատասխան ստորաբաժանումների թվաքանակը գերազանցում է ցանկացած նախարարության աշխատակազմի թվաքանակը: Բնավ կողմնակից չենք, որ աշխատակազմը, ըստ էության, իրականացնի արդարադատություն: Խնդիրը տվյալ դեպքում բոլորովին այլ հարթության վրա է, մասնավորապես հարկ է, որպեսզի այդ աշխատակիցները պատրաստեն ամփոփ տեղեկատվություն յուրաքանչյուր գործով, որոշման կայացման լիազորությունը թողնելով համապատասխան դատավորի վրա: Վերջին հաշվով, նույն ընթացակարգն է գործում նաև Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում: Չպետք է անտեսել նաև ներկա պրակտիկան, երբ առանձին դեպքերում դատավորների օգնականները վերը նշված տեխնիկական աշխատանքը կատարելու փոխարեն, ցավոք, դատական ակտերի նախագծեր են պատրաստում դատավորների համար, ինչը ակնհայտ անընդունելի երևույթ է: Մինչդեռ, մեր առաջարկած տարբերակը միաժամանակ բացառում է հիշյալ երևույթը: Մեկ այլ հնարավոր բացասական դրսևորում ևս. չի բացառվում, որ դասակարգման գործընթացում թույլ տրված սխալի արդյունքում բողոքները հայտնվում են ոչ այն խմբում, որ իրավաչափորեն պետք է հայտնվեին, մանավանդ, որ այդ աշխատանքների կատարմանը էապես ներգրավված են աշխատակազմի աշխատակիցներ, որոնք իրենց մասնագիտական ունակություններով դեռևս բավարար պատրաստվածությամբ օժտված չեն: Բայց ևս լուծվող խնդիր է, եթե զուգահեռ ներդրվեն ընդունելության հարցը բողոքարկելու ընթացակարգեր. հարկ է նկատել, որ բողոքարկման ենթակա չէ ոչ թե ընդունելության հարցը լուծելու վերաբերյալ որոշումը, այլ վճռաբեկ դատարանի վերջնական որոշումը: Մենք հպանցիկ անդրադարձ կատարեցինք ՙնախադեպային նշանակություն ունեցող դատական ակտերին՚, սակայն, կարծում եմ, այս ինստիտուտը` քննարկման առարկա հարցադրման տեսանկյունից էական նշանակություն ունի: Ներկայումս, հատկապես դատական համակարգի ներկայացուցիչները հաճախ են խոսում նախադեպային իրավունքի ներդրման մասին: Ընդ որում, հարցը ներկայացվում է այնպես, որ կարծես սահմանադրական կամ օրենսդրական խոչընդոտներ չկան, պարզապես անհրաժեշտ է համապատասխան գործելաոճ ներդնել: Համոզված եմ, որ մեր իրավագիտակցությունը դեռևս հնարավորություն չի տալիս հստակ պատկերացում կազմել նախադեպային իրավունքի վերաբերյալ, իսկ համալիր վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ այդ ինստիտուտը իր դասական իմաստով պարզապես չի կարող կիառվել մեր իրավական համակարգում: Ավելին, այն քողարկված տեսքով մասնակի կիրառում է ունեցել հենց խորհրդային իրավական համակարգում, թեպետ խորհրդային իրավունքի դոկտրինան պաշտոնապես չի ընդունել նախադեպային իրավունքը: Այսպես, խորհրդային իրավական համակարգի պարագայում Գերագույն դատարանի պլենումն օժտված է եղել պաշտոնական պարզաբանումներ տալու իրավասությամբ, որոնց դրույթները համապարտադիր են եղել ոչ միայն դատարանների, այլև` մինչդատական վարույթ իրականացնող սուբյեկտների համար: Ինչևէ, որպեսզի որևէ դատական ակտ համարվի նախադեպային, անհրաժեշտ է, որպեսզի առկա լինեն առնվազն հետևյալ նախապայմանները` - այդ ակտը պետք է կայացվի որևէ դատական ատյանի ակտի դեմ բերված բողոքը վերաքննության կամ վճռաբեկության կարգով քննելու արդյունքում, - տվյալ դատական ակտում պետք է մեկնաբանված լինի այն օրենսդրական ակտը, որը կիրառվել է տվյալ գործով և դրվել է դատական ակտի հիմքում: Ընդ որում, մեկնաբանությունը պետք է բովանդակի լրացուցիչ իրավական դրույթներ, - տվյալ դատական ակտում ներառված մեկնաբանությունները պետք է պարտադիր լինեն ոչ միայն դատարանների կամ մինչդատական վարույթ իրականացնող մարմինների, այլև ունենա համընդհանուր նշանակություն իրավունքի յուրաքանչյուր սուբյեկտի համար: Իսկ հիմա փորձենք առաջադրել մի այսպիսի պարզունակ հարց. Հայաստանի Հանրապետությունում որևէ դատական ատյան օժտվա±ծ է վերը նշված բնույթի լիազորություններով: Կարծում եմ, պատասխանը կլինի բացասական:Այդ իմաստով է, որ մենք վերևում նախապատվությունը տվեցինք ոչ թե ՙնախադեպային դատական ակտ՚, այլ` ՙնախադեպային նշանակություն ունեցող դատական ակտ՚ արտահայտությանը: Ինչպես արդեն նշեցինք, արդարադատության մատչելիության հիմնախնդիրը չափազանց տարողունակ է, ուստի սույն աշխատությունում փորձ է արվել բարձրաձայնելու դրանց միայն մի մասը: [b][i]Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարար, իրավաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Գևորգ Դանիելյան[/i][/b] [right]Զրույցը՝ ՌՈՒԶԱՆ ՄԻՆԱՍՅԱՆԻ[/right]